1. Sükan, Sürət Qutusu Başlığı və Pedalların Aşınması
Avtomobilin daxili interyeri onun real yaşı və istifadə intensivliyi haqqında ən dürüst məlumatı verən sahədir. Bir avtomobilin yürüşü 80.000 - 100.000 km civarında göstərilirsə, lakin sükanın dərisi tamamilə parıldayırsa, rəngi solubsa və ya üzərindəki tekstura yoxa çıxıbsa, bu ciddi şübhə doğurur. Xüsusilə Bakı istisində dəri sükanlar daha tez köhnəlsə də, 100 min km-dən az yürüşdə dərin yeyilmə gözlənilmir.
Sürət qutusunun başlığı (rıçaq) və ayaqaltı pedallar da eyni dərəcədə informativdir. Əyləc pedalının rezin örtüyünün metal hissəyə qədər yeyilməsi adətən 150.000 km-dən sonra baş verir. Əgər qarşınızdakı maşının spidometri 70.000 km göstərir, amma pedalın kənarları yoxdursa, deməli yürüş ən azı iki dəfə azaldılıb. Satıcılar bəzən bu detalları yenisi ilə əvəz edirlər, bu halda isə salonun ümumi köhnəliyi ilə yeni detalların təzadı diqqət çəkməlidir.
Sükanın Yenidən Üzlənməsi Nəyi İfadə Edir?
Azərbaycanda bir çox satıcı yürüşü gizlətmək üçün sükanı 50-100 AZN ödəyərək yeni dəri ilə üzlətdirir. Əgər sükanın tikişləri zavod tikişlərindən fərqlənirsə və ya dəri həddindən artıq yenidirsə, bu, böyük ehtimalla yüksək yürüşü gizlətmək cəhdidir. TelBazar.az-da elan yerləşdirən dürüst satıcılar adətən bu dəyişiklikləri qeyd edirlər.
2. Sürücü Oturacağının Vəziyyəti və Yan Dəstəklər
Sürücü oturacağı avtomobildə ən çox mexaniki təsirə məruz qalan hissədir. Xüsusilə dəri salonlu avtomobillərdə (məsələn, ölkəmizdə populyar olan Toyota Camry və ya Hyundai Santa Fe modellərində) sol yan dəstəyin (bolster) çökməsi və ya cırılması yürüşün 200.000 km-i keçdiyinin göstəricisidir. Əgər oturacaq süngəri yumşalıb və parça öz elastikliyini itiribsə, bu avtomobilin şəhər daxili taksi və ya çatdırılma xidmətində istifadə olunduğuna işarə edə bilər.
Oturacaq kəmərlərinin vəziyyətinə də baxın. Kəməri tam sona qədər çəkin və onun üzərindəki tüklənməyə, həmçinin kəmərin geri qayıtma sürətinə diqqət yetirin. Zəif geri qayıdan və kənarları yeyilmiş kəmər, sürücünün bu avtomobilə minlərlə dəfə minib-düşdüyünü sübut edir. Bu cür aşınmalar 100.000 km-lik bir maşın üçün xarakterik deyil.
3. Tormoz Diskləri və Şinlərin Buraxılış İli
Tormoz diskləri yürüş haqqında texniki sübutlar təqdim edir. Orta statistik sürücü üçün tormoz disklərinin ömrü 70.000 - 100.000 km arasıdır. Əgər avtomobilin yürüşü 40.000 km göstərilirsə, lakin disklərin kənarında dərin kəsiklər (bort) yaranıbsa və ya disklər tamamilə yenisi ilə əvəz olunubsa, deməli real yürüş daha çoxdur. Satıcı diskləri yeni dəyişdiyini deyirsə, bu həm yaxşı baxım, həm də yüksək yürüşün ört-basdır edilməsi ola bilər.
Şinlərin üzərindəki DOT kodu (istehsal həftəsi və ili) avtomobilin yürüşü ilə mütənasib olmalıdır. Məsələn, 2021-ci ilin maşınıdırsa və yürüşü 30.000 km-dirsə, üzərində hələ də zavod istehsalı olan təkərlər olmalıdır. Əgər 30.000 km-də olan maşının təkərləri artıq 2023-cü il istehsalıdırsa, bu o deməkdir ki, orijinal təkərlər artıq yeyilib sıradan çıxıb, bu isə adətən 50.000 - 60.000 km-dən tez baş vermir.
- Tormoz disklərindəki yeyilmə pilləsinin (kənarlarının) dərinliyi.
- Şinlərin istehsal ilinin avtomobilin istehsal ili ilə uyğunluğu.
- Təkər protektorunun qeyri-bərabər yeyilməsi (yürüşün çoxluğu və ya asqı sistemindəki problemlər).
4. Kapotun Altındakı Gizli İşarələr və Radiatorun Vəziyyəti
Mühərrik bölməsi yürüş haqqında çox şey deyir. Əgər mühərrik həddindən artıq təmizdirsə və parıldayırsa, bu satıcının yağ sızmalarını gizlətmək cəhdi ola bilər. Lakin bizim diqqət yetirməli olduğumuz məqam radiatorun vəziyyətidir. Magistral yollarda çox sürülən (tras maşını) avtomobillərin radiator pətəkləri kiçik daş vuruqları və qum aşınması ilə dolu olur. Əgər radiatorun ön tərəfi tamamilə əzilibsə, bu maşının 150.000 km-dən çox yol qət etdiyinə işarədir.
Həmçinin rezin şlanqların və elektrik naqillərinin izolyasiyasının vəziyyətinə baxın. Yüksək temperatur altında uzun müddət işləyən mühərrikdə rezinlər quruyur və çatlayır. Əgər spidometr 60.000 km göstərir, lakin bütün şlanqlar sərtləşibsə və toxunarkən çatlayırsa, probeq şübhəlidir. Azərbaycanda usta yanına getməzdən əvvəl bu kiçik vizual yoxlamalar sizi artıq xərcdən xilas edə bilər.
Yağ Dəyişmə Birka və Etiketləri
Bir çox servis mərkəzləri (məsələn, Shell, Castrol və ya yerli rəsmi servislər) mühərrik bölməsinə növbəti yağ dəyişmə vaxtını göstərən stikerlər yapışdırırlar. Bəzən fırıldaqçı satıcılar bu etiketi qoparmağı unudurlar. Etiketdə yazılan 220.000 km rəqəmi spidometrdəki 140.000 km ilə ziddiyyət təşkil edirsə, hər şey aydındır.
5. Elektron Yoxlanış: Kompüter Diaqnostikası
Müasir avtomobillərdə (xüsusilə BMW, Mercedes-Benz, Audi, Volkswagen qrupu) yürüş məlumatı təkcə spidometrdə deyil, bir neçə fərqli elektron blokda saxlanılır. Bunlara mühərrik idarəetmə bloku (ECU), sürət qutusu bloku (TCU), ABS modulu və hətta işıq sistemi (LCM) daxildir. Yürüşü geri çəkən şəxslər adətən yalnız spidometrdəki rəqəmi dəyişirlər, çünki bütün bloklarda təmizləmə aparmaq həm baha başa gəlir (Bakı servis şəraitində 200-500 AZN arası), həm də peşəkarlıq tələb edir.
Peşəkar diaqnostika cihazı (məsələn, Launch, Autel və ya markaya məxsus rəsmi avadanlıq) qoşulduqda, bloklar arasındakı uyğunsuzluq dərhal görünür. Məsələn, spidometr 100.000 km göstərir, lakin sürət qutusu bloku 180.000 km işlədiyini qeyd edir. Həmçinin avtomobilin beynində qalan səhv kodlarının (error logs) hansı kilometr aralığında baş verdiyinə baxaraq real mənzərəni görmək olar.
6. Sənədlərin və Servis Tarixçəsinin Yoxlanılması
Azərbaycanda rəsmi dilerdən (məsələn, Toyota Bakı Mərkəzi, Kia Azərbaycan və s.) alınmış avtomobillərin ən böyük üstünlüyü servis kitabçasının olmasıdır. Servis kitabçasındakı möhürlər və tarixlər yürüşün ardıcıllığını sübut edir. Əgər maşın 2018-ci ildə 60.000 km-də servisdə olubsa, 2024-cü ildə 70.000 km-də olması şübhəlidir. Lakin servis kitabçalarının da saxtalaşdırıla biləcəyini unutmayın.
Xaricdən gətirilən (Gürcüstan vasitəsilə və ya birbaşa Koreya, ABŞ, Avropa) avtomobillər üçün xüsusi yoxlama platformaları mövcuddur. ABŞ-dan gələn maşınlar üçün CARFAX və ya AutoCheck hesabatı almaq mütləqdir. Cəmi 10-20 AZN ödəməklə avtomobilin Amerikadakı son qeydə alınmış yürüşünü öyrənə bilərsiniz. Koreya maşınları üçün isə yerli eksport portalları vasitəsilə tarixçəni yoxlamaq mümkündür.
- Servis kitabçasındakı tarixlərin xronoloji ardıcıllığı.
- Sonuncu yağ dəyişmə çeki və ya fakturası.
- Gömrük bəyannaməsində qeyd olunan yürüş (əgər maşın yeni gətirilibsə).
- Vin-kod vasitəsilə beynəlxalq bazalarda axtarış.
7. Gövdənin (Kuzov) Vəziyyəti və Faraların Şəffaflığı
Yürüşü az olan avtomobilin lak-boya örtüyü daha canlı və cızıqsız olmalıdır. Magistral yollarda sürülən maşınların kapotunda və ön bamperində qum dənələrinin yaratdığı kiçik nöqtələr (piaskostruy) olur. Əgər bu nöqtələr həddindən artıq çoxdursa, deməli maşın çox yol qət edib. Lakin tam əksinə, 10 illik maşının ön hissəsi heç bir cızığı olmayan təzə boyadırsa, bu, ya maşının vuruğa görə rəngləndiyini, ya da yüksək yürüşün izlərini gizlətmək üçün rəngləndiyini göstərir.
Faraların saralması və dumanlanması da önəmli faktordur. Müasir polikarbonat faralar ultrabənövşəyi şüalar və yol tozu nəticəsində təxminən 120.000 - 150.000 km-dən sonra şəffaflığını itirməyə başlayır. Əgər spidometrdə 50.000 km yazılıb, lakin faralar tamamilə saralıb və içərisi görünmürsə, bu yürüşün saxta olduğuna dair ciddi siqnaldır. TelBazar.az-da seçim edərkən şəkillərdə faraların vəziyyətinə xüsusi diqqət yetirin.
Ön Şüşənin Aşınması
Orijinal ön şüşənin üzərindəki mikroskopik cızıqlar günəş işığı altında aydın görünür. Şüşə silənlərin (dvornik) izləri və qum dənələrinin yaratdığı matlıq 100.000 km-dən aşağı yürüşdə demək olar ki, hiss edilmir. Əgər şüşə çox cızılıbsa, bu maşının çox işlədiyinə işarədir.
8. Asqı Sistemi və Alt Hissənin Vəziyyəti
Avtomobili qaldırıcıya (podomnik) qaldırarkən alt hissənin paslanma dərəcəsinə və rezin detalların (saylentbloklar, şarlar) vəziyyətinə baxılmalıdır. Azərbaycanda yolların vəziyyəti asqı sistemini tez sıradan çıxara bilər, lakin zavod istehsalı olan orijinal detalların 150.000 km-dən tez tamamilə sıradan çıxması nadir haldır. Əgər alt hissədəki bütün rezinlər yenisi ilə (xüsusilə ucuz Çin ehtiyat hissələri ilə) əvəz olunubsa, deməli orijinal detallar öz ömrünü çoxdan bitirib.
Egzoz sisteminin (qluşitel) paslanma dərəcəsi də yürüş haqqında dolayı məlumat verir. Qısa məsafələrə sürülən və tez-tez işə salınıb söndürülən maşınlarda egzozda kondensat yığılır və paslanma sürətlənir. Uzun yol qət edən (yüksək yürüşlü) maşınlarda isə egzoz borusu yüksək temperaturdan dolayı spesifik bir rəng alır. Bu detalları peşəkar bir ustanın yoxlaması məsləhətdir.
9. Azərbaycan Bazarında Qiymət və Məntiq Analizi
Sonuncu və bəlkə də ən vacib əlamət məntiqdir. Bazarda eyni model və ildə olan avtomobillərin orta qiymətini araşdırın. Əgər TelBazar.az-da və ya digər elan saytlarında eyni modelin 200.000 km yürüşlüsü 20.000 AZN-ə, 80.000 km yürüşlüsü isə cəmi 21.000 AZN-ə satılırsa, burada bir bit yeniyi var. Həqiqi aşağı yürüşlü avtomobil bazar qiymətindən əhəmiyyətli dərəcədə baha olur.
Satıcının şəxsiyyəti və maşına sahiblik müddəti də önəmlidir. Maşını 2 ay əvvəl alan və indi təcili satan şəxslər (perekuplar) çox vaxt yürüşü geri çəkib satmaqla məşğul olurlar. Mümkün qədər maşını uzun müddət (ən azı 2-3 il) idarə edən sahibindən almağa çalışın. Uzunmüddətli sahiblik yürüşün dürüstlüyünə dair daha çox inam yaradır.