Avtomobil alqı-satqısında sənədlər, sığorta və qeydiyyat

Alqı-Satqıdan Əvvəl Texniki və Hüquqi Yoxlanış

Avtomobil alarkən ilk addım sənədlərin qaydasında olub-olmadığını yoxlamaqdır. Satıcının nəqliyyat vasitəsi üzərində tam mülkiyyət hüququnun olub-olmaması, avtomobilin üzərində hər hansı həbs (gecikmiş cərimələr, bank krediti öhdəliyi) olub-olmaması yoxlanılmalıdır. Bakı və ətraf rayonlarda fəaliyyət göstərən texniki servis mərkəzlərində avtomobilin şassi (VIN) nömrəsi vasitəsilə onun keçmişini araşdırmaq mümkündür.

Azərbaycanda ən çox rast gəlinən problemlərdən biri ödənilməmiş cərimələrdir. Əgər avtomobilin Mərkəzi Məlumat Sistemində (MMS) ödənilməmiş radarları varsa, DYP-də qeydiyyat prosesi dayandırılacaqdır. Buna görə də, alqı-satqı müqaviləsi imzalanmazdan əvvəl ASAN Pay və ya e-police portalı vasitəsilə borcun olub-olmadığı dəqiqləşdirilməlidir.

Notarial Qaydada Alqı-Satqı və ya Etibarnamə?

Azərbaycanda avtomobil sahibliyini dəyişməyin iki əsas yolu var: notarial qaydada alqı-satqı müqaviləsi və ya baş etibarnamə. Bir çox sürücü xərclərdən qaçmaq üçün etibarnaməyə üstünlük versə də, bu hüquqi baxımdan riskli addımdır. Etibarnamə mülkiyyət hüququ vermir, sadəcə idarəetmə və sərəncam vermək hüququ verir. Satıcı vəfat etdikdə və ya məhkəmə qərarı ilə əmlakı müsadirə olunduqda, etibarnamə ləğv edilir.

Tam mülkiyyət hüququ üçün notariusda alqı-satqı müqaviləsi bağlanmalıdır. Bu proses zamanı satıcının həyat yoldaşının razılığı (əgər avtomobil nikah dövründə alınıbsa) tələb olunur. Notarial rüsumlar avtomobilin mühərrik həcminə və istehsal ilinə görə deyil, sabit dövlət rüsumu əsasında müəyyən edilir.

• Notariusda tələb olunan sənədlər: Şəxsiyyət vəsiqələri, Nəqliyyat vasitəsinin qeydiyyat şəhadətnaməsi (texpasport).
• Nikah şəhadətnaməsi və həyat yoldaşının iştirakı (və ya notarial razılığı).
• Müqavilənin qiyməti: Dövlət rüsumu təxminən 50-80 AZN civarında dəyişir (xidmət haqları daxil).

DYP Qeydiyyatı və Texniki Baxış Prosesi

Notarial müqavilə bağlandıqdan sonra alıcı 10 gün ərzində avtomobili öz adına keçirmək üçün BDYPİ-nin Qeydiyyat-İmtahan İdarəsinə (məsələn, Bakıda 'Lökbatan' postu kimi tanınan mərkəzə) müraciət etməlidir. Burada avtomobilin aqreqat nömrələri yoxlanılır və texpasport yenilənir.

Əgər avtomobilin texniki baxış müddəti bitibsə, qeydiyyat zamanı yenidən texniki baxışdan keçməlidir. 2024-cü il qaydalarına əsasən, istehsal ilindən 5 il keçən avtomobillər hər 2 ildən bir, 10 ildən çox keçənlər isə hər il texniki baxışa cəlb olunur. Texniki baxış rüsumu minik avtomobilləri üçün 30-40 AZN təşkil edir.

İcbari və Kasko Sığorta: Fərqlər və Qiymətlər

Nəqliyyat vasitəsi sahiblərinin mülki məsuliyyətinin icbari sığortası (icbari sığorta) qanunla məcburidir. Sığortasız avtomobil idarə etməyə görə 50 AZN cərimə nəzərdə tutulur. İcbari sığortanın qiyməti avtomobilin mühərrik həcminə, sürücülük təcrübəsinə, yaşa və qəza tarixinə (Bonus-Malus sistemi) görə hesablanır.

Kasko sığorta isə könüllüdür, lakin yeni və bahalı avtomobillər üçün tövsiyə olunur. Kasko həm sizin günahınız olan qəzalarda, həm də təbii fəlakət və ya oğurluq hallarında zərəri qarşılayır. Bakı kimi sıx trafiki olan şəhərlərdə Kasko sığorta maliyyə risklərini minimuma endirir.

• 1.5L mühərrik üçün orta icbari sığorta: 90-120 AZN (Bakı qeydiyyatı ilə).
• Gəncə və ya Sumqayıt qeydiyyatlı maşınlar üçün tariflər bir qədər aşağı ola bilər.
• Kasko tarifləri: Adətən avtomobilin bazar dəyərinin 1.5% - 3% həcmində.

İdxal Olunan Avtomobillərin Gömrük Rəsmiləşdirilməsi

Əgər siz TelBazar.az vasitəsilə xaricdən (Gürcüstan, Koreya, Almaniya) gətirilmiş və hələ qeydiyyata alınmamış avtomobil alırsınızsa, gömrük rüsumlarını nəzərə almalısınız. Azərbaycanda aksiz vergisi mühərrikin həcminə və istehsal ilinə görə hesablanır. Köhnə avtomobillərin (10 ildən artıq) idxalı həm ekoloji vergi, həm də yüksək aksiz səbəbindən baha başa gəlir.

2024-cü ilin yanvar ayından etibarən istehsal tarixi 10 ildən çox olan avtomobillərin idxalına məhdudiyyətlər sərtləşdirilib. Elektrikli avtomobillər üçün isə ƏDV və gömrük rüsumlarında böyük güzəştlər tətbiq edilir ki, bu da onları Bakı bazarında populyarlaşdırır. Hibrid avtomobillər üçün isə mühərrik həcminə görə müəyyən güzəştlər mövcuddur.

Alqı-Satqı Zamanı Təhlükəsizlik Qaydaları

Nağd ödənişlər zamanı mütləq bank köçürməsinə və ya notariusda pulun verilməsinə üstünlük verin. Böyük məbləğləri küçədə və ya kafelərdə təhvil vermək risklidir. Mümkünsə, ödənişi yalnız DYP-də avtomobil yoxlanıldıqdan və keçid təsdiqləndikdən sonra tamamlayın.

Satıcıdan avtomobilin bütün açarlarını (əsas və ehtiyat) və servis kitabçasını tələb edin. Əgər avtomobil lizinqdədirsə, borcun tam bağlanması barədə bankdan rəsmi arayış alınmadan heç bir ödəniş etməyin. TelBazar.az-da elan sahibləri ilə danışarkən, görüş yerini insanların çox olduğu ictimai yerlərdə təyin etmək təhlükəsizlik baxımından önəmlidir.

Təhvil-Təslim Aktı və Ödənişin Sənədləşdirilməsi

Müqavilə rəsmiləşdirildikdən sonra avtomobil ayrıca təhvil-təslim aktı ilə alıcıya verilməlidir. Aktda avtomobilin markası, modeli, dövlət qeydiyyat nişanı, VIN kodu, yürüş göstəricisi, təhvil tarixi və dəqiq saatı yazılmalıdır. Saatın göstərilməsi xüsusilə vacibdir: həmin gün qeydə alınmış radar cəriməsi, parklanma borcu və ya yol-nəqliyyat hadisəsi üzrə məsuliyyətin kimə aid olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir. Sənəd iki nüsxədə hazırlanmalı, tərəflər hər səhifəni imzalamalı və nüsxələrdən birini özündə saxlamalıdır. Avtomobilin kuzovundakı mövcud cızıqları və salondakı qüsurları tarix görünən foto və video ilə qeydə almaq sonrakı mübahisələrin qarşısını alır.

Ödənişi mümkün qədər bank köçürməsi ilə edin və təyinat hissəsində avtomobilin VIN kodunu, müqavilənin tarixini və “avtomobilə görə tam ödəniş” ifadəsini qeyd edin. Məbləğ hissələrlə verilirsə, ilkin ödənişin beh, avans və ya geri qaytarılan depozit olması yazılı şəkildə dəqiqləşdirilməlidir; bu anlayışların nəticələri eyni deyil. Nağd hesablaşmada satıcı məbləği tam aldığını təsdiqləyən qəbz yazmalı, rəqəmlə və sözlə məbləği, valyutanı, tarixini, şəxsiyyət vəsiqəsi məlumatlarını göstərməlidir. Sadəcə mesajlaşma tarixçəsinə və ya şifahi razılaşmaya güvənmək risklidir. Ödəniş üçün üçüncü şəxsin hesabından istifadə edilirsə, həmin şəxsin kimliyi və ödənişin alıcının adından edildiyi sənəddə göstərilməlidir.

Təhvil zamanı yalnız açarları almaq kifayət deyil. Komplektasiya siyahısı tərtib edin: ehtiyat açar, siqnalizasiya pultu, servis kitabçası, istifadəçi təlimatı, təkər dəsti, domkrat, ehtiyat təkər və quraşdırılmış əlavə avadanlıq ayrıca qeyd olunmalıdır. Satıcı multimedia sistemindən şəxsi hesablarını silməli, yaddaşdakı ünvanları və telefon əlaqələrini təmizləməli, mobil tətbiq üzərindən avtomobilə uzaqdan giriş hüququnu alıcıya ötürməlidir. Alıcı isə təhvil anında bütün açarları yoxlamalı, servis tarixçəsinin elektron və kağız qeydlərini müqayisə etməlidir.

• Aktda yanacaq səviyyəsini və odometr göstəricisini foto ilə təsdiqləyin.
• Bank qəbzini müqavilə və təhvil aktı ilə birlikdə arxivləşdirin.
• Verilməyən aksesuarlar üçün son tarix və məsul şəxs müəyyənləşdirin.
• Avtomobilə bağlı tətbiq və izləmə cihazlarının girişlərini yeniləyin.

Avtomobil Sahibi Olmağın İllik Xərcləri

Avtomobili aldıqdan sonra xərclər bitmir. İllik texniki baxış, icbari sığorta və yol vergisi mütəmadi ödənişlərdir. Yol vergisi yanacağın qiymətinə daxil edildiyi üçün ayrıca ödənilmir, lakin mühərrik həcmi 2000 kubsantimetrdən çox olan avtomobillər üçün əlavə aksizlər tətbiq oluna bilər.

Buna əlavə olaraq, yağdəyişmə (adətən hər 5000-7000 km-dən bir), əyləc bəndlərinin yenilənməsi və mövsümi təkər dəyişimi kimi xərclər də büdcədə nəzərə alınmalıdır. Azərbaycanda orta statistik minik avtomobilinin illik texniki xidmət xərci 500-1000 AZN aralığında dəyişir.