Saxta iş elanlarının əsas xüsusiyyətləri və xəbərdarlıq siqnalları
Dələduzların hazırladığı saxta vakansiya mətnləri adətən ilk baxışdan həddindən artıq cəlbedici və qüsursuz görünür. Onların əsas hədəfi dərhal diqqət çəkmək və iş axtaran şəxsdə tərəddüdsüz müraciət etmək hissi yaratmaqdır. Ən bariz xəbərdarlıq siqnalı reallıqdan uzaq yüksək maaş vədi ilə minimum tələblərin irəli sürülməsidir. Əgər bir elanda heç bir iş təcrübəsi, xarici dil biliyi və ya xüsusi bacarıq tələb olunmadan, bazar ortalamasından bir neçə dəfə yüksək maaş təklif edilirsə, bu, demək olar ki, bütün hallarda fırıldaqçılıq ssenarisidir. Real bazarda heç bir işəgötürən sadə, mexaniki və ya qeyri-ixtisaslaşmış tapşırıq üçün fantastik ödəniş təklif etmir.
Digər mühüm əlamət iş öhdəliklərinin həddən artıq ümumi, dumanlı və qeyri-müəyyən ifadə olunmasıdır. Məsələn, 'ofis daxili iş', 'menecer köməkçisi', 'sənədləşmə işləri' kimi abstrakt başlıqlar altında vəzifənin nədən ibarət olduğu, gündəlik iş rejiminin necə qurulacağı açıqlanmır. Şirkətin adı açıq yazılmır və ya çox nüfuzlu bir qurumun adı qeyd olunsa da, əlaqə vasitəsi kimi yalnız şəxsi mobil nömrə, yaxud pulsuz elektron poçt ünvanları göstərilir. Rəsmi korporativ e-poçt əvəzinə kütləvi poçt xidmətlərindən istifadə edən və şirkət ünvanını gizlədən elanlara hər zaman şübhə ilə yanaşmaq lazımdır.
- Bazar göstəricilərindən dəfələrlə yüksək, lakin heç bir tələb qoyulmayan maaş təklifləri
- Vəzifə təlimatının və görüləcək işin tamamilə qeyri-müəyyən, ümumi sözlərlə yazılması
- Şirkət adı, rəsmi internet səhifəsi və sabit əlaqə məlumatlarının gizlədilməsi
- Korporativ domen əvəzinə pulsuz və anonim poçt xidmətlərindən gələn cavablar
- İşə qəbul üçün tələsik qərar verilməsi, müsahibəsiz və ya dərhal 'təsdiqləndiniz' mesajlarının göndərilməsi
Öncədən ödəniş tələb edən işə qəbul sxemləri
İş fırıldağı mexanizmləri arasında ən geniş yayılmış və təəssüf ki, hələ də ən çox zərər vuran üsul namizəddən müxtəlif bəhanələrlə öncədən pul tələb edilməsidir. Qanuni və peşəkar işəgötürmə prosesində namizəd heç bir halda işə qəbul olunmaq üçün pul ödəməməlidir. Bütün xərclər, o cümlədən iş elanının yerləşdirilməsi, namizədin seçilməsi, sənədlərin hazırlanması və tibbi müayinə kimi xərclər qanunvericilik və işgüzar etika çərçivəsində bilavasitə işəgötürənin öhdəliyindədir. Əgər sizdən bir manat belə ödəniş istənilirsə, proses dərhal dayandırılmalıdır.
Dələduzlar bu tələbləri müxtəlif məntiqli görünən bəhanələrlə maskalayırlar. Ən çox rast gəlinən arqumentlər sırasına 'məlumat bazasına daxil edilmə haqqı', 'vakansiyanın rezervasiyası', 'forma və ya xüsusi geyim xərci', 'təlim və sertifikatlaşdırma haqqı' daxildir. Bəzi hallarda isə saxta kadr agentlikləri iş axtaranı ofisə dəvət edərək 'müqavilə bağlamaq' adı altında qeydiyyat rüsumu alır, lakin sonradan heç bir real müsahibə təşkil etmir və ya artıq internetdə açıq olan digər şirkətlərin nömrələrini kağızda verərək öz öhdəliklərini bitmiş hesab edirlər.
Son zamanlar tibbi arayış fırıldağı da genişlənmişdir. Namizədə işin hazır olduğu, ancaq təcili olaraq müəyyən bir klinikanın saytından və ya təqdim olunan link vasitəsilə onlayn tibbi sənəd sifariş etməli olduğu bildirilir. Saxta ödəniş səhifəsinə yönləndirilən şəxs pulu ödədikdən dərhal sonra əlaqə kəsilir. Yadda saxlamaq lazımdır ki, qanuni tibbi arayışlar yalnız dövlət tərəfindən lisenziyalaşdırılmış rəsmi tibb müəssisələrində əyani müayinədən sonra verilir və işəgötürən heç vaxt namizədi qeyri-müəyyən ödəniş linkinə yönləndirmir.
- Qeydiyyat, anket doldurma və ya bazaya əlavə edilmə adı altında tələb olunan rüsumlar
- İşə başlamazdan əvvəl məcburi ödənişli təlim kursuna qatılmaq şərtinin qoyulması
- Şirkət forması, iş alətləri və ya proqram təminatı üçün qabaqcadan depozit istənilməsi
- Təcili tibbi arayış və ya narkoloji yoxlanış bəhanəsi ilə şübhəli saytlara yönləndirmə
Şəxsi məlumatların və bank kartlarının təhlükəsizliyi
Müasir dövrdə iş elanları vasitəsilə həyata keçirilən kiberdələduzluq təkcə nağd pul mənimsəməklə məhdudlaşmır. Fırıldaqçıların ən qiymətli hədəflərindən biri vətəndaşların fərdi məlumatları və maliyyə rekvizitləridir. Şəxsiyyət vəsiqəsinin ön və arxa üzünün şəkli, FİN kod, yaşayış yeri üzrə qeydiyyat məlumatları və xüsusən də bank kartı məlumatları kiber cinayətkarlar üçün geniş imkanlar açır. Əldə edilmiş bu fərdi məlumatlar vasitəsilə namizədin xəbəri olmadan onlayn kreditlər rəsmiləşdirilə, elektron pul kisələri açıla və ya qanunsuz çirkli pulların yuyulması əməliyyatlarında istifadə oluna bilər.
Xüsusilə kart məlumatlarının tələb edilməsi ən təhlükəli mərhələdir. Dələduzlar 'maaş kartınızın açılması', 'ilkin avansın köçürülməsi' və ya 'mühasibatlıqda qeydiyyat' bəhanəsi ilə iş axtarandan bank kartının 16 rəqəmli nömrəsini, bitmə tarixini və ən əsası kartın arxasındakı 3 rəqəmli CVV/CVC təhlükəsizlik kodunu istəyirlər. Bəzi hallarda isə namizədin telefonuna gələn birdəfəlik SMS təsdiq kodunu bölüşməsi tələb olunur. Rəsmi şirkətlərdə əməkhaqqının köçürülməsi üçün yalnız və yalnız bankın təqdim etdiyi 28 rəqəmli IBAN hesab nömrəsi kifayətdir; heç bir mühasibatlıq heç vaxt kartın CVV kodunu və ya SMS şifrəsini istəməz.
Bundan əlavə, iş axtarışı prosesinin ilkin mərhələsində — yəni hələ müsahibədən keçməmiş və iş təklifi almamış şəxsdən tam şəxsiyyət vəsiqəsi surətinin və ya ailə tərkibi haqqında arayışın tələb olunması qanunsuzdur. CV formasına yalnız əlaqə məlumatları, təhsil və təcrübə qeyd edilməlidir. FİN kod, seriya nömrəsi və doğum tarixi kimi həssas detalların ilkin mərhələdə verilməsi kənar şəxslərin əlində təhlükəli silaha çevrilə bilər.
Məsafədən iş, onlayn tapşırıqlar və piramida tələləri
Məsafədən işləmək istəyinin artması kiberfırıldaqçılar üçün yeni fəaliyyət sahələri formalaşdırmışdır. Xüsusilə mesajlaşma tətbiqləri (Telegram, WhatsApp) üzərindən göndərilən və evdən gündə cəmi 1-2 saat ayırmaqla yüksək gəlir vəd edən təkliflər hazırda ən geniş yayılan fırıldaq növlərindəndir. Bu sxemlərdə namizədə onlayn mağazalardakı məhsulları bəyənmək, mehmanxanalara saxta rəylər yazmaq, video çarxlara baxmaq və ya sadə mətnləri köçürmək tapşırılır. Başlanğıcda inam yaratmaq üçün namizədin balansına kiçik məbləğlər (məsələn, 5-10 manat) köçürülür, ardınca isə daha böyük qazanc üçün namizədin öz sisteminə depozit qoyması tələb olunur. Nəticədə böyük məbləğ yatıran şəxsin hesabı bloklanır.
Digər köhnə, lakin hələ də işləyən tələ modeli isə şəbəkə marketinqi və ya maliyyə piramidalarının maskalanmış iş elanlarıdır. 'Beynəlxalq holdinqin filialına kadr meneceri' və ya 'inzibati idarəetmə mütəxəssisi' adı altında təqdim olunan bu vakansiyalarda işə dəvət olunan namizədə müsahibə zamanı əslində şirkətin müəyyən məhsullarını (adətən keyfiyyətsiz qida əlavələri, kosmetika və ya məişət cihazları) almaq və yeni insanları sistemə cəlb etmək təklif olunur. Burada real maaş və sabit əmək müqaviləsi olmur, bütün qazanc digər aldadılmış şəxslərin gətirdiyi vəsaitdən asılı qalır.
Evdə paketləmə, qələm yığma və ya sabun qablaşdırma kimi mexaniki ev işləri elanları da eyni kateqoriyaya aiddir. İddia olunur ki, şirkət xammalı namizədin ünvanına çatdıracaq, iş bitdikdən sonra hazır məhsulu təhvil alıb ödəniş edəcək. Lakin xammalın göndərilməsi üçün kuryer və ya sığorta haqqı adı ilə öncədən pul tələb olunur və pul köçürülən kimi əlaqə vasitələri bağlanır.
- Sosial şəbəkələrdə layk qoymaq, rəy yazmaq müqabilində sürətli qazanc vədi
- İşə başlamaq üçün əvvəlcə daxili platformaya depozit qoyulması tələbi
- Ofis meneceri adı altında əslində məhsul satışı və şəbəkəyə adam yığma şərti
- Evdə məhsul yığma işi üçün sığorta və ya poçt xərci bəhanəsi ilə pul istənilməsi
İşəgötürənin və vakansiyanın həqiqiliyini yoxlama addımları
Hər hansı bir vakansiyaya CV göndərməzdən və ya müsahibəyə getməzdən əvvəl sadə yoxlama addımlarını yerinə yetirmək sizi fırıldaqçılıq qurbanı olmaqdan qoruyacaq. Birinci addım şirkətin hüquqi mövcudluğunu araşdırmaqdır. Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərən hər bir rəsmi şirkət və ya fərdi sahibkar vergi uçotuna alınmış olmalıdır. Dövlət vergi xidmətinin rəsmi elektron reyestr portalları vasitəsilə kommersiya qurumunun adı, hüquqi ünvanı və VÖEN-i üzrə axtarış edərək şirkətin aktiv olub-olmadığını asanlıqla yoxlamaq mümkündür. Reyestrdə adı keçməyən və ya başqa bir fəaliyyət sahəsi ilə qeydiyyatdan keçmiş qurumlar ciddi şübhə doğurmalıdır.
İkinci addım internetdə şirkətin rəqəmsal izlərini və reputasiyasını araşdırmaqdır. Şirkətin rəsmi saytının olub-olmaması, saytın domeni (domen nə vaxt qeydiyyatdan keçib, təhlükəsizlik sertifikatı varmı), sosial şəbəkə səhifələri və xəritə xidmətlərindəki (məsələn, Google Maps) fiziki ünvanı yoxlanmalıdır. Xəritədə şirkətin yerləşdiyi göstərilən binada doğrudan da həmin təşkilatın olub-olmadığını öyrənmək, müştəri və keçmiş işçi rəylərini oxumaq çox vacibdir. Əgər internetdə şirkət haqqında heç bir rəsmi məlumat yoxdursa və ya yalnız neqativ dələduzluq şikayətləri çıxırsa, belə elanlardan dərhal uzaq durmaq lazımdır.
Üçüncü addım isə iş təklifi göndərən şəxsin həqiqətən həmin şirkəti təmsil etdiyini dəqiqləşdirməkdir. Məsələn, sizə tanınmış bir şirkətin adından zəng edilibsə və ya mesaj gəlibsə, həmin şirkətin rəsmi saytına daxil olaraq oradakı sabit əlaqə nömrələrinə zəng edin və insan resursları departamentindən belə bir vakansiyanın və əməkdaşın olub-olmadığını dəqiqləşdirin. Bu sadə zəng sizi peşəkar görünüşlü saxtakarlardan xilas edə bilər.
Təhlükəsiz iş axtarışı strategiyası və etibarlı platformaların rolu
Kiberfırıldaqların qarşısını almağın ən təsirli yolu sistemli və təhlükəsiz iş axtarışı vərdişlərinə yiyələnməkdir. Namizədlər iş elanları axtararkən təsadüfi sosial şəbəkə qrupları və ya nəzarətsiz mesajlaşma kanalları əvəzinə, elanları müntəzəm yoxlayan və təhlükəsizlik qaydalarına riayət edən portallara üstünlük verməlidirlər. Məsələn, TelBazar.az kimi platformalarda istifadəçilər müxtəlif kateqoriyalar üzrə elanlarla tanış olarkən şübhəli elanları bildirmək funksiyasından istifadə edə bilirlər. Bu cür platformalarda daxil olan müraciətlər və istifadəçi rəyləri şübhəli fəaliyyətlərin daha tez aşkarlanmasına kömək edir.
Bundan əlavə, iş axtararkən ayrıca bir e-poçt ünvanı yaratmaq məqsədəuyğundur. Şəxsi və bank xidmətlərinə bağlı əsas poçtunuzu açıq iş saytlarında paylaşmaq əvəzinə, yalnız peşəkar CV və karyera yazışmaları üçün nəzərdə tutulmuş ünvandan istifadə etmək şəxsi kiber təhlükəsizliyinizi gücləndirir. Telefon nömrəsi kimi də zərurət olduqda iş axtarışı üçün fərqli nömrə istifadə etmək dələduzların sonradan sizi arzuolunmaz zənglər və spam mesajlarla narahat etməsinin qarşısını alacaq.
Nəhayət, hər bir əmək münasibətinin hüquqi əsasını təşkil edən əmək müqaviləsi mədəniyyətini unutmaq olmaz. Rəsmi iş prosesində işə qəbul haqqında əmr verilməli, əmək müqaviləsi imzalanmalı və dövlətin elektron informasiya sistemində qeydiyyatdan keçməlidir. Müqaviləsiz, şifahi razılaşma ilə, 'sınaq müddətində heç bir sənəd bağlamırıq' bəhanəsi ilə işçi cəlb etmək qanunvericiliyə ziddir və işçini bütün hüquqi müdafiə mexanizmlərindən məhrum edir.
- Təsadüfi sosial media qrupları əvəzinə moderasiyası olan etibarlı platformalardan istifadə edin
- İş axtarışı üçün ayrıca e-poçt və zərurət olduqda əlavə əlaqə nömrəsi ayırın
- Hər hansı ödəniş etməkdən, şəxsi kodları və bank rekvizitlərini verməkdən qətiyyətlə imtina edin
- İlk iş günündən etibarən əmək müqaviləsinin elektron sistemdə rəsmiləşdirilməsini tələb edin
Saxta elanla qarşılaşdıqda görülməli hüquqi və təhlükəsizlik tədbirləri
Bütün diqqətinizə baxmayaraq saxta vakansiya ilə qarşılaşmısınızsa və ya artıq fırıldaqçıların tələsinə düşmüsünüzsə, vaxt itirmədən təcili tədbirlər görmək zəruridir. Əgər bank kartı məlumatlarınızı paylaşmısınızsa və ya hesabınızdan icazəsiz çıxarış baş veribsə, ilk saniyələrdə bankınızın müştəri xidmətlərinə zəng edərək kartı və mobil bankçılıq tətbiqini tam bloklatdırmalısınız. Bu, fırıldaqçıların qalan vəsaitləri çıxarmasının və ya adınıza əlavə kredit limitləri açmasının qarşısını alacaq.
İkinci mühüm addım bütün sübutları toplamaqdır. Fırıldaqçılarla olan yazışmaların ekran görüntülərini (skrinşotları), zəng tarixçəsini, göndərilən faylları, elanın yerləşdirildiyi linki və əgər ödəniş olunubsa, bank ödəniş qəbzlərini silmədən arxivləşdirin. Daha sonra bu sübutlarla birlikdə hüquq-mühafizə orqanlarına — Daxili İşlər Nazirliyinin Kibercinayətkarlıqla Mübarizə Baş İdarəsinə rəsmi ərizə ilə müraciət edin. Kibercinayətkarlıqla mübarizə orqanları belə müraciətlər əsasında fırıldaqçıların istifadə etdiyi bank hesablarını və telefon nömrələrini izləyərək cinayət işi başlada bilirlər.
Eyni zamanda, qarşılaşdığınız saxta elanın yerləşdirildiyi platformanın administrasiyasına şikayət bildirin. Məsələn, TelBazar.az və digər elan platformalarında hər bir elanın altında mövcud olan şikayət düyməsindən istifadə edərək administrasiyanı xəbərdar edin. Bu addım həmin elanın və fırıldaqçı istifadəçi hesabının dərhal silinməsini təmin edir və digər vətəndaşların, xüsusilə gənclərin və təcrübəsiz iş axtaranların eyni tələyə düşməsinin qarşısını alır.