Saxta Elanların Anatomiyası: Nəyə Diqqət Etməli?
Azərbaycan elan saytlarında fırıldaqçıların ən çox istifadə etdiyi taktika 'inanılmaz dərəcədə ucuz' qiymətdir. Məsələn, bazarda qiyməti 1800-2000 AZN olan işlənmiş iPhone 15 Pro modelinin cəmi 900 AZN-ə təklif edilməsi ilk qırmızı bayraq olmalıdır. Dələduzlar adətən məhsulun təcili satıldığını, satıcının rayonda (məsələn, Gədəbəy və ya Qaxda) olduğunu və məhsulu yalnız kuryer və ya poçtla göndərə biləcəyini iddia edirlər.
Digər bir məqam isə elan şəkillərinin keyfiyyətidir. Əgər şəkillər peşəkar studiya çəkilişinə bənzəyirsə və ya xarici saytlardan götürülübsə, bu, elanın saxta olma ehtimalını artırır. TelBazar.az kimi platformalarda real satıcılar adətən məhsulun ev şəraitində, fərqli bucaqlardan çəkilmiş fotolarını yerləşdirirlər. Real alıcı kimi siz satıcıdan məhsulun yanına kağızda bugünkü tarixi yazıb qoyaraq yeni bir şəkil çəkməsini istəyə bilərsiniz.
Ödəniş Təhlükəsizliyi və Kuryer Dələduzluğu
Son illərdə Bakıda ən geniş yayılmış dələduzluq növlərindən biri 'saxta kuryer linki' metodudur. Fırıldaqçı satıcı və ya alıcı qismində sizə WhatsApp vasitəsilə mesaj yazır və ödənişi təsdiqləmək üçün guya 'Azərpoçt' və ya tanınmış kuryer şirkətlərinin loqosu olan saxta bir keçid göndərir. Bu linkə daxil olduğunuzda sizdən kart məlumatlarını, o cümlədən CVV kodunu və balans qalığını daxil etmək tələb olunur.
Unutmayın ki, heç bir qanuni satış platforması və ya çatdırılma xidməti sizdən kartınızın CVV kodunu (arxadakı 3 rəqəm) və ya cari balansınızı soruşmur. Bu məlumatlar yalnız sizin hesabınızdan pul çıxarmaq üçün lazımdır. Ödəniş etməzdən əvvəl həmişə URL ünvanını yoxlayın. Məsələn, 'azerpost.az' əvəzinə 'azerpost-track.com' kimi oxşar, lakin saxta domenlər cinayətkarların əsas alətidir.
- Heç vaxt tanımadığınız şəxslərə 'beh' (ilkin ödəniş) göndərməyin.
- Ödəniş üçün göndərilən SMS kodlarını (OTP) heç kimlə bölüşməyin.
- Mümkünsə, ödənişi yalnız məhsulu əldə gördükdən sonra nağd və ya kartdan-karta transferlə edin.
- Kartınızın 3D Secure xidmətinin aktiv olduğundan əmin olun.
Bank Kartlarının Qorunması üzrə Praktiki Məsləhətlər
Onlayn alış-verişlə tez-tez məşğul olursunuzsa, əsas əmək haqqı kartınızdan istifadə etmək risklidir. Bunun əvəzinə Azərbaycanın aparıcı banklarının (ABB, Kapital Bank, Paşa Bank və s.) mobil tətbiqləri vasitəsilə saniyələr içində 'Virtual Kart' yarada bilərsiniz. Bu kartın balansı sıfır olmalı və yalnız alış-veriş anında lazımi məbləğ ora köçürülməlidir.
Həmçinin, mobil bankçılıq tətbiqlərində kartınız üçün region məhdudiyyətləri qoyun. Əgər yalnız yerli saytlardan alış-veriş edirsinizsə, xarici ölkələrdə (məsələn, ABŞ və ya Çin) onlayn ödəniş imkanını deaktiv edin. Bu, kart məlumatlarınız oğurlansa belə, fırıldaqçıların vəsaiti xaricə çıxarmasına mane olacaq.
Virtual Kartın Üstünlükləri
Virtual kartlar fiziki olaraq mövcud deyil, bu da onların itirilmə və ya kopyalanma riskini aradan qaldırır. Azərbaycanda əksər banklar bu xidməti pulsuz və ya simvolik 1-5 AZN qarşılığında təqdim edir. Hər alış-verişdən sonra virtual kartın limitini sıfırlamaq ən etibarlı müdafiə üsuludur.
Limitlərin İdarə Edilməsi
Günlük onlayn ödəniş limiti təyin edin. Məsələn, əgər adətən gündəlik 50 AZN-dən artıq xərcləmirsinizsə, limiti bu məbləğdə saxlayın. Böyük alış-veriş edəcəyiniz zaman limiti müvəqqəti artırıb, sonra yenidən aşağı sala bilərsiniz.
Sosial Mühəndislik və Psixoloji Təzyiq
Dələduzlar yalnız texniki üsullardan deyil, həm də psixoloji manipulyasiyadan istifadə edirlər. Onlar sizi tələsdirməyə çalışacaqlar: 'Başqa alıcı var, beh göndərməsəniz ona satacam', 'Kampaniya 10 dəqiqəyə bitir' kimi ifadələr sizi məntiqli düşünməkdən uzaqlaşdırmaq üçün seçilir. Xüsusilə Sumqayıt və ya Gəncə kimi şəhərlərdən olan alıcılara çatdırılma adı ilə təzyiq göstərilə bilər.
Həmişə soyuqqanlı olun. Əgər satıcı suallarınızdan qaçırsa, yalnız WhatsApp üzərindən yazışmağa israr edirsə və birbaşa zənglərə cavab vermirsə, bu şübhəli məqamdır. TelBazar.az platformasında satıcı ilə daxili çat vasitəsilə ünsiyyət qurmaq və onun profil tarixçəsinə (nə vaxtdan qeydiyyatdadır, digər elanları varmı) baxmaq tövsiyə olunur.
Cihaz Təhlükəsizliyi: Proqram Təminatının Rolu
Bəzən fırıldaqçılıq birbaşa saytda deyil, sizin cihazınızda baş verir. İctimai Wi-Fi şəbəkələrindən (kafelərdə, parklarda olan açıq şəbəkələr) istifadə edərək bank hesabınıza daxil olmaq və ya onlayn alış-veriş etmək son dərəcə təhlükəlidir. Kiber cinayətkarlar bu şəbəkələr üzərindən ötürülən məlumatları asanlıqla ələ keçirə bilərlər.
Smartfonunuzda və ya kompüterinizdə lisenziyalı antivirus proqramlarının olması vacibdir. Həmçinin, brauzerinizdə 'phishing' (fishing) əleyhinə filtrlərin aktiv olduğundan əmin olun. Əməliyyat sistemini daim yeniləmək, aşkar edilmiş təhlükəsizlik boşluqlarının bağlanması deməkdir.
İctimai Wi-Fi Riskəri
Açıq şəbəkələrdə məlumatlar şifrələnməmiş şəkildə ötürülə bilər. Əgər mütləq onlayn ödəniş etməlisinizsə, şəxsi mobil internetinizdən (4G/5G) istifadə etmək daha təhlükəsizdir.
Məhsulu Təhvil Alarkən Təhlükəsizlik Qaydaları
İkinci əl məhsul, xüsusilə bahalı mobil telefon alarkən görüş yerini düzgün seçmək vacibdir. Görüş üçün metrostansiyaların çıxışı, iri ticarət mərkəzləri (Mall-lar) və ya insanların sıx olduğu kafeləri seçin. Qaranlıq məkanlardan və ya az adam olan məhəllə içlərindən uzaq durun.
Məhsulu yoxlamadan pulu ödəməyin. Məsələn, telefon alırsınızsa, onun IMEI kodunu yoxlayın, şəbəkə tutub-tutmadığına baxın, icloud və ya google hesablarının çıxış edildiyinə əmin olun. Azərbaycanda IMEI qeydiyyatının olub-olmadığını 167 qaynar xətti və ya müvafiq sayt vasitəsilə yoxlamaq mütləqdir. Qeydiyyatsız telefon sizə əlavə 30-150 AZN rüsum xərci çıxara bilər.
- Görüşə tək getməməyə çalışın.
- Məhsulu yoxlamaq üçün kifayət qədər vaxt ayırın, tələsməyin.
- Mümkünsə, satıcının şəxsiyyətini təsdiq edən məlumatları (məsələn, telefon nömrəsinin ona aid olub-olmaması) yoxlayın.
Qaytarma və Zəmanət Şərtlərini Əvvəlcədən Yoxlayın
Sifarişi təsdiqləməzdən əvvəl satıcının qaytarma, dəyişdirmə və zəmanət qaydalarını ayrıca oxuyun. Məhsulun hansı müddətdə, hansı vəziyyətdə və kimin hesabına geri göndərilə biləcəyini dəqiqləşdirin. “Qaytarılmır” kimi ümumi ifadə ilə kifayətlənməyin: qüsurlu, təsvirə uyğun olmayan və ya yanlış göndərilmiş məhsullar üçün proseduru yazılı şəkildə soruşun. Şərtlər yalnız telefon danışığında deyilirsə, onları mesaj və ya e-poçtla təsdiqlətmək sonradan mübahisə zamanı mövqeyinizi gücləndirir.
Satıcının hüquqi məlumatlarını yoxlayın: şirkətin və ya fərdi sahibkarın adı, VÖEN-i, faktiki ünvanı, əlaqə nömrəsi və rəsmi müraciət kanalı görünməlidir. Zəmanətli texnika alarkən zəmanəti kimin icra etdiyini öyrənin; mağazanın öz servisi ilə istehsalçının rəsmi servisi eyni deyil. Seriya nömrəsinin zəmanət sənədində göstərilməsini, çekin təqdim olunmasını və zəmanətin alış tarixindən qüvvəyə minməsini tələb edin. Xaricdən gətirilmiş cihazlarda yerli servis xidmətinin ümumiyyətlə mövcud olmaması əlavə xərc yarada bilər.
Sifariş səhifəsinin, məhsul təsvirinin və qaytarma şərtlərinin ekran görüntülərini alışdan əvvəl saxlayın. Saytdakı məlumat sonradan dəyişdirilə və ya elan silinə bilər. Xüsusilə ölçü, rəng, komplektasiya, material, model kodu və zəmanət müddətini sənədləşdirin. Qaytarma üçün məhsulun qablaşdırmasını qorumaq tələb edilirsə, qutunu, etiketləri və aksesuarları yoxlama müddəti bitənədək atmayın.
Aşağıdakı suallara aydın cavab almadan bahalı sifarişi tamamlamayın:
- Qaytarma müraciəti hansı kanal və sənədlərlə qəbul edilir?
- Geri göndərmə və diaqnostika xərclərini kim ödəyir?
- Zəmanət təmiri üçün konkret servis mərkəzi haradadır?
- Çek, müqavilə və zəmanət sənədi hansı formada veriləcək?
Əgər Aldadılmısınızsa, Nə Etməli?
Əgər artıq fırıldaqçılığın qurbanı olmusunuzsa, ilk növbədə vaxt itirmədən bankınıza zəng edərək kartınızı bloklayın. Bu, fırıldaqçıların kartdakı digər vəsaitləri çıxarmasının qarşısını alacaq. Daha sonra bütün yazışmaların və ödəniş qəbzlərinin ekran görüntülərini (screenshot) yadda saxlayın.
Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin '102' qaynar xəttinə zəng edin və ya ən yaxın polis bölməsinə müraciət edin. Həmçinin, Kiber Cinayətkarlıqla Mübarizə İdarəsinə rəsmi müraciət ünvanlaya bilərsiniz. TelBazar.az administrasiyasına həmin istifadəçi barədə şikayət etməyi unutmayın ki, digər şəxslər də zərər çəkməsin.