İşlənmiş Noutbuk Bazarında Mövcud Vəziyyət və Qiymətlər
Azərbaycanın ikinci əl bazarında noutbuklar əsasən iki kateqoriyaya bölünür: Avropadan və ABŞ-dan gətirilən "refurbished" (yenilənmiş) iş noutbukları və yerli istifadəçilər tərəfindən satılan şəxsi cihazlar. Bakının 28 May və Nərimanov metrostansiyaları ətrafındakı mağazalarda, eləcə də TelBazar.az kimi onlayn platformalarda seçim imkanı genişdir. İş noutbukları (məsələn, ThinkPad və ya Dell Latitude seriyası) adətən daha uzunömürlü olur, lakin dizayn baxımından sadədirlər. Şəxsi elanlarda isə daha çox oyun noutbuklarına və ultra-incə modellərə rast gəlmək mümkündür.
Qiymət aralığına gəldikdə, 2024-cü il üçün orta göstəricilər belədir: Sadə ofis işləri üçün Core i3 və ya i5 (8-ci nəsil) noutbukları 350-500 AZN civarında tapmaq olar. Daha güclü, SSD ilə təchiz olunmuş və 16 GB RAM-ı olan modellər 600-900 AZN arası dəyişir. Gaming (oyun) noutbukları, məsələn, RTX 3050/3060 videokartı ilə təchiz olunmuş modellər isə 1200 AZN-dən başlayaraq yuxarı qalxır. Qiymətə təsir edən əsas amil cihazın fiziki vəziyyəti və batareyanın saxlama müddətidir.
Xarici Görünüş və Korpusun Təftişi
Noutbuku əlinizə aldığınızda ilk etməli olduğunuz iş, onu işıqlı bir yerdə vizual olaraq yoxlamaqdır. Korpusda çatlar, əziklər və ya deformasiyalar cihazın yerə düşdüyünün işarəsi ola bilər. Yerə düşən noutbukda vizual problem olmasa belə, zamanla ana platada mikrotramvalar özünü büruzə verə bilər. Xüsusilə künclərə diqqət yetirin, çünki ən çox zərbə məhz bu hissələrə dəyir. Vintlərin (boltların) vəziyyətinə baxın; əgər vintlərin rəngi ağarıbsa və ya cızılıbsa, deməli cihaz təmir olunub və ya içi açılıb.
Ekranın gövdəyə birləşdiyi hissələr, yəni "petlələr" ən zəif nöqtələrdir. Noutbuku bir neçə dəfə açıb-bağlayın. Heç bir qırıltı səsi gəlməməli və ekran təyin etdiyiniz bucaqda stabil qalmalıdır. Əgər ekran yellənirsə və ya açarkən müqavimət çoxdursa, bu gələcəkdə sizə əlavə xərc yaradacaq. Həmçinin, klaviatura və touchpad ətrafındakı rəng aşınmaları cihazın nə dərəcədə intensiv işlədildiyini göstərir.
Portların və Girişlərin Yoxlanılması
Çox vaxt alıcılar USB portlarını yoxlamağı unudurlar. Yanınızda mütləq bir USB flaş kart aparın və bütün girişləri tək-tək yoxlayın. HDMI portunun işlək olması xüsusilə vacibdir, çünki bu port birbaşa videokartla bağlıdır. Qulaqlıq girişi və əgər varsa, kart oxuyucunu da test etmək lazımdır. Şarj portunun (yuvasının) boşalıb-boşalmadığını yoxlamaq üçün şarj kabelini qoşun və yüngülcə tərpədin; əgər şarj kəsilirsə, deməli kontakt problemi var.
Ekran və Matrisanın Test Edilməsi
Ekran noutbukun ən bahalı detallarından biridir. İlk növbədə "ölü pikselləri" yoxlamalısınız. Bunun üçün internetdə "Dead Pixel Test" saytlarından istifadə edə bilərsiniz. Ekranı tam qara, ağ, qırmızı, yaşıl və göy rənglərdə yoxlayın. Əgər hər hansı bir rəngdə fərqli nöqtə görürsünüzsə, bu ölü pikseldir. Bir-iki nöqtə kritik olmaya bilər, lakin bu, gələcəkdə artma ehtimalı olan bir problemdir.
Digər bir problem isə ekranın işıq sızmasıdır (Backlight Bleed). Qaranlıq bir otaqda ekranı qara fonda yoxlayın; künclərdən gələn sarımtıl və ya ağ işıq sızmaları film izləyərkən sizi narahat edə bilər. Həmçinin ekranın parlaqlıq səviyyəsinin aşağı-yuxarı tənzimləndiyinə əmin olun. Bəzən videokart drayverlərindəki problem parlaqlığın dəyişməsinə mane olur.
Daxili Komponentlərin Proqramla Yoxlanılması
Vizual baxışdan sonra ən vacib mərhələ daxili hissələrin testidir. Satıcıdan 15-20 dəqiqə vaxt istəyin və əvvəlcədən hazırladığınız bir USB diskdəki proqramları işə salın. Bu, sizi sonradan yarana biləcək ciddi xərclərdən qoruyacaq.
Prosessor (CPU) və videokartın (GPU) yüklənmə altındakı vəziyyəti cihazın ömrünü müəyyən edir. Əgər noutbuk ağır proqram açanda sönürsə və ya həddindən artıq səs çıxarırsa, bu, soyutma sisteminin və ya termopastanın yararsız olduğunu göstərir.
- AIDA64: Sistem haqqında ümumi məlumat və stabillik testi üçün idealdır.
- CrystalDiskInfo: SSD və ya HDD-nin sağlamlıq faizini və neçə saat işlədiyini göstərir.
- FurMark: Videokartı maksimum güclə işlədərək onun qızıb-qızmadığını yoxlayır.
- BatteryInfoView: Batareyanın zavod tutumu ilə hazırkı tutumunu müqayisə edir.
Yaddaş Qurğuları: HDD vs SSD
İşlənmiş noutbuk alarkən SSD olması böyük üstünlükdür. Əgər cihazda HDD varsa, onun işləmə sürəti çox aşağı olacaq. CrystalDiskInfo proqramında disk statusu 'Good' (Yaxşı) olmalıdır. Əgər 'Caution' (Xəbərdarlıq) yazısı varsa, həmin noutbukdan uzaq durun, çünki məlumatlarınız hər an silinə bilər. Diskin neçə dəfə işə salındığı da onun köhnəliyi haqqında sizə məlumat verəcək.
Klaviatura, Touchpad və Səs Sistemi
Bir çox alıcı klaviaturada bütün düymələrin işlədiyinə baxmır. Hər hansı bir mətn redaktorunu açın və bütün hərfləri, rəqəmləri, 'Shift', 'Ctrl', 'Alt' və 'Fn' düymələrini yoxlayın. Azərbaycanda bəzi gətirilmə noutbukların klaviaturası alman və ya fransız düzümündə (QWERTZ/AZERTY) ola bilər. Bu, sizin üçün problemdirsə, elana diqqətlə baxın və ya stikerlərdən istifadə etməli olacağınızı nəzərə alın.
Touchpad hamar olmalı və kursor atılmamalıdır. Sağ və sol düymələrin klik səsi eyni olmalıdır. Səs sisteminə gəldikdə, hər hansı bir mahnı qoşun və səsi maksimuma qaldırın. Dinamiklərdən cırıltı səsi gəlməməlidir. Bəzən yüksək səsli dinamiklər zamanla partlayır və bu da xoşagəlməz küy yaradır.
Batareya Ömrü və Adaptor Orijinallığı
İkinci əl noutbukda batareya heç vaxt yeni kimi olmur. Lakin onun ən azı 1.5-2 saat saxlaması gözləniləndir. Batareyanın vəziyyətini yoxlamaq üçün noutbuku şarjdan çıxarın və bir neçə dəqiqə ərzində faizin sürətlə düşüb-düşmədiyini izləyin. Əgər faiz 50%-dən birdən 20%-ə düşürsə, batareya ölüdür.
Adaptorun (şarj cihazı) orijinal olması çox vacibdir. Çin istehsalı olan ucuz "kopya" adaptorlar gərginliyi stabil vermədiyi üçün ana platanı yandıra bilər. Orijinal adaptorun üzərindəki yazılar aydın, çəkisi isə daha ağır olur. Kabelin giriş və çıxış hissələrində qırılma və ya izolyasiya bantı olub-olmadığına baxın.
- Batareyanın 'wear level' (aşınma dərəcəsi) 40%-dən çoxdursa, yaxın zamanda dəyişdirilməli olacaq.
- Adaptor işləyərkən həddindən artıq qızmamalı və cızılıtı səsi gəlməməlidir.
- Windows-da 'powercfg /batteryreport' əmri ilə ətraflı hesabat ala bilərsiniz.
Proqram Təminatı və Şifrələr
Noutbuk alarkən BIOS şifrəsinin olmadığına mütləq əmin olun. BIOS-a daxil olmağa çalışın (adətən F2, F10 və ya Del düyməsi ilə). Əgər sistem şifrə tələb edirsə və satıcı bunu bilmirsə, cihazı almayın. BIOS şifrəsi gələcəkdə sistemi yenidən quraşdırarkən və ya parametrləri dəyişərkən böyük problem yaradır.
Windows-un aktivasiya olunub-olunmadığını yoxlayın. Orijinal Windows lisenziyası işlənmiş noutbuk üçün əlavə dəyərdir. Həmçinin, cihazın əvvəlki sahibinin iCloud (MacBook-lar üçün) və ya Microsoft hesabından çıxış etdiyinə əmin olun. 'Find My Device' funksiyası aktiv qalan cihazlar oğurluq ola bilər və ya sonradan bloklana bilər.
Azərbaycan Şəraitində Alqı-Satqı Məsləhətləri
Bakıda və digər rayonlarda noutbuk alarkən görüş yerini düzgün seçmək lazımdır. Kafelər və ya ticarət mərkəzlərinin food-court hissələri bunun üçün əlverişlidir, çünki orada həm oturmaq, həm də elektrik yuvasından (rozetka) istifadə etmək mümkündür. Satıcı ilə razılaşın ki, cihazı 20-30 dəqiqə yoxlayacaqsınız. TelBazar.az vasitəsilə tapdığınız satıcılarla əvvəlcədən bütün sualları dəqiqləşdirin ki, görüş yerində sürprizlər olmasın.
Qiymət sövdələşməsi edərkən tapdığınız qüsurlardan istifadə edin. Məsələn, əgər batareya zəifdirsə və ya klaviaturada bir düymə işləmirsə, bu, qiyməti 30-50 AZN aşağı salmaq üçün əsaslı səbəbdir. Həmçinin, satıcıdan cihazın tarixçəsini soruşun: nə vaxt alınıb, nə üçün satılır, axırıncı dəfə nə vaxt təmizlənib?
Yekun Qərar: Almalı yoxsa Yox?
Bütün bu testlərdən sonra qarşınızda tam bir mənzərə yaranacaq. Əgər noutbukun korpusu yaxşıdırsa, ekranında ölü piksel yoxdursa və stress testlərindən uğurla keçibsə, onu almağa dəyər. Kiçik cızıqlar və ya tozlanmış soyutma sistemi düzələ bilən şeylərdir, lakin ana plata təmiri və ya ekran dəyişimi baha başa gəlir.
Unutmayın ki, işlənmiş məhsul alarkən hər zaman müəyyən bir risk payı olur. Lakin TelBazar.az kimi platformalarda real şəkillərə və detallı təsvirlərə üstünlük verməklə, eləcə də yuxarıda qeyd etdiyimiz addımları izləməklə siz ən yaxşı qiymət/keyfiyyət nisbətini tapa bilərsiniz.